کاوشهایی در مبانی نظری حکومت دینی

 

 

 

موضوع : اسلام و سیاست

ناشر: نشر معارف

نوبت و تاریخ چاپ: چاپ اول - اسفند 1394 هجری شمسی

 

 

معرفی کتاب کاوش هایی در مبانی نظری حکومت دینی

مجوعۀ حاضر بخشی از مقالات حضرت آیت الله اراکی است که در مقولۀ حکومت اسلامی و مبانی نظری آن در مقاطع مختلف در کنفراس‌های علمی در لندن ایراد شده است. نظر به اهمیت موضوع حکومت در اسلام ، معظم له سعی کرده است با بهره‌گیری از ادلّۀ عقلی و نیز نقلی، مبانی حکومت در اسلام را تبیین کند. ایشان در این اثر حکومت را ضرورت زندگی اجتماعی دانسته و بیان می‌دارد که منبع مشروعیت و قدرت _ به عنوان دو عنصر مهم در حکومت‌ها_ در حکومت اسلامی بر ارادۀ خداوند و نیز رأی مردم استوار است. لذا مردم در اندیشۀ سیاسی اسلام بر خلاف سایر مدل‌های حکومتی دارای نقش فعال هستند.

آنچه در این کتاب می خوانیم:

بخش اول این کتاب در باب ضرورت حکومت دینی است که در سه مطلب به بیان آن پرداخته شده است، در مطلب اول تعریفی از دین و حکومت و نهایتاً حکومت دینی ارائه شده است،استاد معظم مقصود از حکومت دینی را عملی شدن دستورات دینی در زندگی انسان می‌داند که به معنای حاکمیت دین در جامعه و تنظیم روابط انسانی بر مبنای دستورات دینی خواهد بود. مطلب دوم به بررسی این نکته اختصاص داده شده است که عقل نیز _ با بیان پنج برهان _ ضرورت چنین حکومتی را درک و به آن ارشاد می‌کند؛ زیرا اولاً‌ انسان دربرابر اعمال و رفتار خود مسئول است و ثانیاً این انسان مسئول، محدود است و توانایی درک همۀ امور را ندارد، لذا می‌طلبد که یک دینی انسان را به سوی اهداف عالیه هدایت کند . مطلب سوم به این نکته اشاره دارد که در منابع دینی نیز به ضرورت تشکیل حکومت دینی اشاره شده است و ادلّۀ فراوانی از قرآن و روایات بر این امر اقامه شده است.

بخش دوم در مورد اندیشۀ سیاسی انقلاب اسلامی است در این فصل جهت آشنایی با فلسفۀ سیاسی انقلاب سیاسی به بیان برخی از مهم ترین اصول اندیشۀ سیاسی انقلاب پرداخته شده است که عبارت‌اند از : آمیختگی اسلام با سیاست، به این معنا که یکی از مهم‌ترین پیام ادیان الهی تأسیس حکومت الهی بوده است. دوم جایگاه مردم در اندیشۀ سیاسی انقلاب اسلامی است و اینکه حکومت اسلامی حکومتی برخواسته از رأی و نظر مردم است و نهایتاً اصل بعدی تفاوت حکومت اسلامی با سایر مدل‌های حکومتی است که از مهم‌ترین تفاوت‌ها بحث مشروعیت و به عبارت دیگر مرجع مشروعیت بخشی به حکومت است که در اندیشۀ سیاسی اسلام مشروعیت از جانب خداوند است که به حکومت‌ها داده می‌شود. فرق دیگر در مبنای موجودیت حکومت است که مدل‌های غیر اسلامی موجودیت خود را در بکارگیری زور و قوۀ قهریّه می‌دانند در حالیکه در اسلام موجودیت حکومت بر خواست مردم متوقف است.

نقش و جایگاه مردم در نظام حکومتی اسلام بحثی است که در بخش سوم به آن پرداخته شده است. در مباحث اندیشه سیاسی حکومت بر دو رکن استوار است؛ قدرت و مشروعیت که در اندیشهݘ سیاسی اسلام، قدرت از خواست و ارادۀ جمعی مردم سرچشمه می‌گیرد و مشروعیت از ارادۀ خداوند که این دو ماهیت حکومت اسلامی را نیز شکل می‌دهند که از مهم‌ترین فرق‌ها بین حکومت اسلامی با سایر حکومت ‌ها نیز می‌باشد. معظم له با بیان این نکته که حکومت یک رفتار اجتماعی است و در این رفتار اجتماعی ارادۀ فرد به تنهایی نمی‌تواند منشأ پیدایش این حرکت اجتماعی _ حکومت _ باشد بیان می دارد که در این رفتار اجتماعی _ همانگونه که در رفتار فردی مسئولیت و پاسخگویی وجود دارد _ مسئولیت‌هایی برای افراد و رهبران تعریف و تبیین شده است که مسئولیت خداوند به عنوان خالق و حاکم حقیقی مسئولیت راهنمایی و هدایت انسان‌هاست و وظیفۀ انسان‌ها نیز اطاعت و اجرای دستورات و فرامین الهی است.

بخش چهارم در مورد نقش تحولات اجتماعی در نظریات فقهی است. آیت الله اراکی (دامت برکاته) در این فصل به بیان نقش تغییرات زمانی و مکانی در حکومت اسلامی و رابطۀ بین آن دو پرداخته است. وی بیان می‌دارد که تغییر احکام چه حکومتی و چه شرعی در اسلام با توجه به شرایط زمان و مکان صورت می‌گیرد و اساساً اسلام دین منعطفی است که در مواجه با شرایط مختلف این توان را دارد که بتواند پاسخگوی نیازها باشد.